Bir anda gelen hapşırık ne anlama geliyor? Bağışıklık sisteminin gizli savunması

İnsan vücudunun en güçlü istemsiz hareketlerinden biri olan hapşırık, çoğu zaman sıradan bir refleks gibi görülse de, aslında bağışıklık sisteminin karmaşık savunma mekanizmalarından biridir. Toz, polen ya da virüs gibi dış etkenlere karşı vücudun verdiği hızlı bir tepki olan hapşırık, bazı durumlarda çevresel faktörler veya genetik özelliklerle de ilişkili olabilir.

TARİH BOYUNCA HAPŞIRIĞA YÜKLENEN ANLAMLAR

Hapşırık, yalnızca biyolojik değil kültürel olarak da farklı anlamlar taşıdı. Antik metinlerde bazen iyi bir alamet, bazen ilahi bir işaret olarak yorumlandı. Günümüzde ise bilim insanları, bu refleksin tamamen fizyolojik bir savunma sistemi olduğunu vurguluyor.

HAPŞIRIK NASIL OLUŞUYOR?

Manchester Üniversitesi'nde immünolog ve profesör olan Sheena Cruickshank, hapşırığın temel olarak vücudun tahriş edici maddelerden kurtulma yöntemi olduğunu belirtiyor. Cruickshank'e göre burun içinde bulunan ve "siliya" olarak adlandırılan mikroskobik kıllar, havadaki parçacıkları algılayarak sinir sistemine sinyal gönderiyor. Bu sinyal sonucunda akciğerler, karın ve göğüs kaslarının koordineli çalışmasıyla havayı güçlü şekilde dışarı atıyor.

Bu refleks; alerjenler, virüsler, toz, biber gibi tahriş edici maddelerle tetiklenebiliyor. Bunun yanında yüz bölgesindeki duyusal işlevlerden sorumlu trigeminal sinir de soğuk hava veya kaş alma gibi durumlarda hapşırığı başlatabiliyor.

IŞIK HAPŞIRIĞI GERÇEK Mİ?

Bazı kişilerde parlak ışığa maruz kalındığında hapşırma görülebiliyor. 1980'lerde araştırmacılar bu durumu "Achoo sendromu" olarak adlandırdı. Mekanizması tam olarak açıklanamasa da genetik ve doğuştan gelen bir özellik olduğu düşünülüyor.

HAPŞIRIK NE KADAR GÜÇLÜ?

Yaygın inanışın aksine hapşırık, sanıldığı kadar yüksek hızlara ulaşmıyor. Son araştırmalar, hapşırık sırasında oluşan görünür hava akımının yaklaşık bir metreden az mesafe kat ettiğini ve ortalama 16 km/s hızla yayıldığını gösteriyor.

Ayrıca hapşırmanın kalbi durdurduğu ya da gözlerin yerinden çıkmasına neden olduğu yönündeki iddiaların bilimsel dayanağı bulunmuyor.

BAĞIŞIKLIK SİSTEMİNİN KORUYUCU MEKANİZMASI

Cruickshank, hapşırığın temel olarak koruyucu bir refleks olduğunu belirtiyor. Bağışıklık sisteminin ilk görevi zararlı maddelerin vücuda girişini engellemek, ikinci görevi ise giren zararlı maddeleri uzaklaştırmak. Çok tozlu ya da yoğun alerjen içeren ortamlarda bu sistem daha hassas çalışabiliyor.

Araştırmalar, hava kirliliğinin burun ve akciğer dokularına zarar vererek zararlı maddelerin vücuda daha kolay girmesine yol açabileceğini gösteriyor. Ayrıca kirliliğin bağışıklık sisteminin normalde zararsız maddelere aşırı tepki vermesine neden olabileceği düşünülüyor.

HAPŞIRIK VE HASTALIK BULAŞI

Leeds Üniversitesi'nde çevresel yapı mühendisliği profesörü ve havayla taşınan patojenler uzmanı Catherine Noakes, hapşırığın bulaşıcılık açısından araştırılmasının zor olduğunu ifade ediyor. Çünkü hapşırık istemsiz ve kontrol edilmesi zor bir refleks.

Hapşırık yoluyla bulaşabilen hastalıklar arasında soğuk algınlığı, grip, Covid, tüberküloz, kızamık, kabakulak, kızamıkçık, suçiçeği, RSV, mononükleoz ve adenovirüs bulunuyor.

HAPŞIRIK SIRASINDA KORUNMA YÖNTEMLERİ

Uzmanlara göre hapşırığı mendille kapatmak en etkili yöntem. Mendil yoksa dirsek içiyle ağzı ve burnu kapatmak ("vampir hapşırığı") iyi bir alternatif olarak görülüyor. Hapşırdıktan sonra ellerin temizlenmesi de bulaş riskini azaltıyor.

Noakes, kapalı ortamda bulaşıcı bir kişiden korunmak için FFP2 maske gibi yüksek koruma sağlayan maskelerin tercih edilebileceğini belirtiyor.

NE ZAMAN ENDİŞELENMELİ?

Tek başına hapşırık genellikle ciddi bir sağlık sorununun işareti değil. Ancak ateş, halsizlik, yoğun akıntı veya uzun süren semptomlarla birlikte görülüyorsa bir hastalığın belirtisi olabilir.