Tahran’ın güç denklemi ne? A Haber perde arkasını araladı: İşte ülkeyi yöneten 4 aile…

İran sokaklarını kasıp kavuran sokak gösterileri ülkede büyük bir krize yol açtı. Trump ve Hamaney'in yaptığı açıklamalar, "Yeniden İRAN-ABD savaşı mı çıkacak?" tartışmalarını da beraberinde getirdi. Gösteriler devam ederken A News Yayın Koordinatörü Orhan Sali, A Haber'de İran'ı yöneten ailelere ilişkin konuştu. Programda "İran'ın geleceğini neler bekliyor?" sorularına yanıt aranırken İran yönetiminin anatomisine ilişkin bir açıklama da Gazeteci Dr. Murat Özer'den geldi. İşte detaylar...

HAMANEY AİLESİ KİMDİR?

A News Yayın Koordinatörü Sayın Orhan Sali, konuşmasına Hamaney ailesinden başlayarak İran'ın dini lideri Ali Hamaney'in 1989'dan bu yana ülkenin en başındaki tepe yöneticisi olduğunu belirtti. Sali, 89 öncesi Humeyni dönemine de değinerek şöyle konuştu:

"89 öncesi de Humeyni döneminde, 81 ile 89 yılları arasında da ülkenin Cumhurbaşkanıydı Ali Hamaney. Humeyni öldükten sonra yerine Hamaney geçti ve bugüne kadar, 89'dan 2026'ya kadar şu anda halen ülkenin başında yer alan isim.

Peki Hamaney ailesi kimdir? Hangi ailelerle iş birliği içerisinde ona bakmak gerekiyor. Çünkü İran gibi bir ülkede bu inanılmaz önemli. Çünkü oradaki güçlü aileler aslında hep birbiriyle bir şekilde alışveriş içerisinde, bir şekilde ilişki içerisinde. Gerek işte siyasi, gerek ekonomik noktalarda birbiriyle bağdaş kurabiliyor. Şimdi dört önemli aile var İran'da. Birincisi tabii ki Hamaney ailesi. Birazdan detaylara geleceğim. Ali Hamaney'in iki kardeşi daha var, bir abisi var; Muhammed Hamaney 90 yaşında. Kendisinden, Ali Hamaney'den 4 yaş büyük. Bir de küçük kardeşi var Hadi Hamaney. Hadi Hamaney biraz daha medyadan uzak bir kişilik diyebiliriz. Diğer abisi ise İran İslam Tebliğ Kurumsal Başkanı. Önemli bir pozisyonda yer alıyor.

AİLEDE ÖNE ÇIKAN İSİM MÜCTEBA HAMANEY

Ali Hamaney'in 4 oğlu ve 2 kızı var. Bunların arasında Mücteba Hamaney ön plana çıkıyor. Ali Hamaney'den sonra belki ülkenin olası dini lideri olarak da gösteriliyor. Ama yine Hamaney'in koyduğu bazı yasalar vardı; kendi ailesinden birisinin bir sonraki dini lider olamayacağı yönünde. Ama o yasalar da her an değişebilir ülkede. Bir diğer oğlu Hamaney'in, Mustafa Hamaney var. Meysan Hamaney, Mesut Hamaney olmak üzere 4 oğlu var Ali Hamaney'in. Dördü de şu anda hayatta. Birçok farklı görevlerde yer alıyor. Mücteba Hamaney yani en güçlü figür, Hamaney ailesinin ön plana çıkan en güçlü ismi. Aynı zamanda Devrim Muhafızları'nda üst düzey bir komutan. 1970 doğumlu Mücteba Hamaney sık sık, özellikle 2000'li yılların başında daha da ön plana çıkmaya başladı siyaseten. Birazdan evliliklerine de bakacağız. Bir diğer önemli isim, ön plana çıkan isim de Mesut Hamaney. O da yine dini liderin eserlerinin yayınlanmasından sorumlu büro başkanı olarak iki Hamaney, iki oğul Hamaney ön plana çıkıyor.

HANGİ AİLENİN HANGİ AİLEYLE BAĞLANTISI VAR?

Peki bu Hamaneylerin hangi ailelerle bağlantısı, ilişkisi var? Hemen işte ön plana çıkan Mücteba Hamaney'in aslında kayınbabası Gulam Ali Haddad Adel. Çok önemli bir isim İran içerisinde. 2020'den bugüne kadar da Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi Üyesi. Yani çok üst düzey İran'da bir siyasi isim. Aynı zamanda aşırı muhafazakarlığıyla da ön plana çıkan bir isimden bahsediyoruz. Gulam Ali Haddad Adel'in kızıyla evli Mücteba Hamaney. Zehra Haddad Adel'le evli ve bu evlilikten de 3 çocukları var; Muhammed, Fatma ve Muhammed Emin olmak üzere. İşte Hamaneylerin buradaki Haddad Adel ile bu şekilde bir akrabalık ilişkisi o ailenin biraz daha oradaki etkisini daha da güçlendiriyor.

Yine buraya bakacak olursak bu sefer Hamaney'in eşi Mansure'nin aslında yine burada önemli bir aileden geldiğini görüyoruz. Hasan Bağdarzade ailesinden geliyor. Mansure'nin bir diğer erkek kardeşi Hasan da yine ülkenin önemli bir biriminin başında, İran devlet televizyonunun başında. Yani gördüğünüz üzere hem işte medyada hem burada siyasetin diğer noktasında Hamaney ailesinin bir iş birliği, bir ortaklığı söz konusu.

HARAZİ AİLESİ KİMDİR?

Neredeyse Hamaney kadar etkili bir aile; Harazi ailesi. Harazi ailesi Kum kentinde o dini öğretilerin yapıldığı, o bölgenin başında yer alan bir aile. Ve o ailenin önemli üyesi Muhsin Harazi olarak ön plana çıkıyor. Aynı zamanda Uzmanlar Meclisi Üyesi. Yani bu İran'da dini yapıda karar verici merciin en başındaki meclis diyebiliriz. Onun kızı, Muhsin Harazi'nin kızı da kiminle evli? Hamaney'in 4. oğlu Mesut Hamaney ile evli. Burada yine Harazi ailesiyle Hamaney ailesi arasında güçlü bir iş birliği ve ilişki olduğunu görüyoruz.

Peki Harazi ailesinin diğer isimleri ne yapıyor? Bir diplomat var burada, büyükelçilik yapmış. Yine Dışişleri'nde genel sekreterliğe kadar çıkmış Muhammed Sadık Harazi'yi görebiliyoruz. İran içerisinde bu ailelerin hep birbiriyle ilişki içerisinde olduğu ön plana çıkıyor."

İRAN REJİMİNİN ANATOMİSİ

İran'daki siyasi sistem, ne klasik anlamda bir cumhuriyet ne de bilinen şeriat ya da teokratik rejim modelleriyle açıklanabiliyor. Gazeteci Dr. Murat Özer, bu yapının merkezinde 1970'te Ayetullah Humeyni tarafından ortaya konulan Velayet-i Fakih doktrinin bulunduğunu belirterek önemli açıklamalarda bulundu. Özer, sistemin iç yüzüne ilişkin bilgi vererek şu ifadeleri kullandı:

"Yani İran'daki mevcut Hamaney hiç kimse tarafından seçilmedi. Birincisi onu seçen birisi yok. 12 İmam'ın 12'ncisi var ya, gayba çekilmiş olan İmam. Yani kıyamet esnasında çıkacak, Mehdi zuhur edecek, dünyayı işte... kıyamet alameti olarak kabul edilen kişi var ya... Çünkü dinin temeli bu. Şii anlayışının temelinde imam yönetir toplumu, devleti, her şeyi imam yönetir. Ama öldü? Yani, 6 yaşında kayboldu. O zaman devleti kim yönetecek? Kime soracağız biz?

VELAYET-İ FAKİH'İN ORTAYA ÇIKIŞI

O zaman İmam Humeyni, Ayetullah İmam Humeyni, 1970'de bir eser kaleme aldı; "Velayet-i Fakih" diye. Bu Velayet-i Fakih sistemi o güne kadar Şii dünyasında hiç karşılığı yoktu. Yani bir dini liderin, Ayetullah'ın sözünün senet olduğu, sözünün ayet hükmünde olduğu ve bunun devleti de idare etmesi gerektiği, bu kişinin yetkisinin de Mehdi'den, Mehdi'ye vekaleten verildiği anlayışı yoktu o güne kadar. Bakın 1970'e kadar yoktu. Humeyni bu sistemi getirdi. 79'da devrim olunca Humeyni bu meselenin başına geldi. Yani Velayet-i Fakih, yani rehber makamı.

GERÇEK GÜCÜN MERKEZİ

Burada gördüğünüz şeylerin tamamı aslında bütünüyle sembolik şeylerdir. Yani Hamaney'i, yani Humeyni'nin yerine vekaleten gelmiş olan, Mehdi'yi temsil eden Hamaney'i bunlardan herhangi birisinin seçme ihtimali yok, bu bir seçim değil. Bu onları seçiyor. Bu yargı üyelerinin tamamını seçiyor. Kendisine doğrudan bağlı olan Cumhuriyet Muhafızlarını, yani İran'ın normal resmi ordusunun dışındaki büyük ordusunu, Kudüs Tugaylarını, işte Kasım Süleymani, yani dış operasyonlar biriminin tamamını o seçiyor. Sokakta bir tür milis hareket olan Besiçleri... Besiçleri de o seçiyor ve o doğrudan ona bağlı.

DÜNYA TARİHİNDE EŞİ BENZERİ YOK

Yani bir yönetim düşün, başında seçilmemiş bir adam var, kendisinin Tanrı tarafından seçildiğini düşünüyor. Onun yönettiği bir devlet var. Yanında bir de cumhuriyet var. Cumhuriyetin başkanı olan Cumhurbaşkanını da o takdir ettiği kişiler arasından diyor ki; "Bunları seçebilirsiniz. Benim takdir ettiğim kişilerden birini seçin." İtiraz edersen onu çıkartıyor, aday olamazsın diyor Mir Hüseyin Musevi örneğinde olduğu gibi. Sonra da bunun adına seçim olmuş oluyor yani, bir cumhuriyet olmuş oluyor. Bu açıdan dünya tarihinde bir eşi benzeri yok, açıklanamaz. Türk milleti de bunu idrak edemez yani. Bu Şiiler açısından, Sünniler açısından da anlaşılabilir bir sistem değil. Ailesinin içerisindeki pek çok kişi pek çok makamda bulunuyor, burada görüldüğü gibi.

GÖREV DAĞILIMI VE KURUMSAL HİYERARŞİ

Bu sadece görev var. Bir takım görevler kendilerine veriliyor. Hamaney'in altında işte Besiçleri idare edecek olan, Cumhuriyet Muhafızlarını idare edecek olan, yargı mensuplarını seçecek olan, ya Uzmanlar Meclisi'ni belirleyecek olan, İstişare Meclisi'ni belirleyecek olan, bütün parlamentodaki vekillerin kimlerden oluşması gerektiğini, seçime girecek olan parlamenterlerin kim olduğunu...

CUMHURBAŞKANLIĞI VE MOLLA OLMA ŞARTI

Mollalar hiyerarşisi içerisinde, o resmi sivil idare, Cumhurbaşkanlığı sisteminin içerisindeki idare Molla olmak zorunda değil. Yani daha önce Hasan Ruhani mollaydı mesela, Rafsancani mollaydı ama işte Ahmedinejad molla değildi. Dini eğitim olmak zorunda değil, Cumhurbaşkanı olduğunuzda öyle bir şey olmak zorunda değilsiniz, bir molla olmak zorunda değilsiniz. Ama ülkede Hamaney'in altındaki bu birimleri idare etmek durumundaysanız o zaman Molla olmak durumundasınız.

ŞERİAT REJİMLERİNDEN FARKLI BİR YAPI

Şimdi İran bir şeriat rejimi ya da teokratik bir rejim değil sadece. Bu başka bir şey. Mesela Pakistan bir İslam Cumhuriyeti'dir. Anayasa... İslam dünyasındaki ülkelerin pek çoğunun anayasası yasama, doğrudan Kur'an'a refere eder. Yani şeriat... Mısır'da böyle, Libya'da böyle, Tunus'ta böyle, işte ne bileyim Suudi Arabistan, Kuveyt... Hepsi krallıkla da olabilirsiniz, cumhuriyet de olabilir Pakistan örneği olduğu gibi. Lider seçilebilir, kral olabilir, kralın oğluna geçebilir Suud'da olduğu gibi. Yasamanın kendisinin ne olduğu, yani şeri bir rejim olması başka bir şey; burada apayrı bir şey var. Bunun bambaşka bir şey... Bunun şeriatla alakası yok yani bu dediğimiz şeyin."